Kısmi Dava ve Belirsiz Alacak Davası Arasındaki Fark

Alacağınızın toplamını biliyorsanız bir kısmını dava edip gerisini saklı tutmak için kısmi dava (HMK m. 109); dava açarken alacağın kesin miktarını gerçekten belirleyemiyorsanız belirsiz alacak davası (HMK m. 107) açılır. İkisi birbirine benzer görünse de zamanaşımı, faiz ve mahkeme harcı bakımından alacağınızı çok farklı biçimde korur; bu yüzden hangi dava türünü seçtiğiniz, para alacağınızda vereceğiniz en kritik ilk karardır. Bu rehberde her iki davanın nasıl işlediğini, hangi durumda hangisinin uygun olduğunu ve sık yapılan hataları anlatıyoruz.

Kısmi dava ve belirsiz alacak davası alacaklı için neden önemli?

Para alacağınızı dava ederken kural olarak ne kadar alacağınız olduğunu dava dilekçesinde belirtmeniz gerekir. Oysa elinizde geçerli bir alacak olduğu halde, dava açtığınız anda kesin tutarı tespit edemiyor olabilirsiniz: zarar bir bilirkişi incelemesine bağlı olabilir, hesaba esas belgeler karşı tarafın elinde olabilir ya da faiz ve fer'iler işlemeye devam ediyor olabilir. Türk usul hukuku bu soruna iki ayrı araçla cevap verir; her ikisi de 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) içinde düzenlenmiştir.

• Belirsiz alacak davası — HMK m. 107.
• Kısmi dava — HMK m. 109.

Her ikisi de genel usul kuralları çerçevesinde, kural olarak asliye hukuk mahkemesinde; tacirler arasındaki ticari uyuşmazlıklarda ise asliye ticaret mahkemesinde görülür. Dışarıdan benzer görünseler de haklarınızı çok farklı biçimde korurlar. Bir borçluyu ya da karşı tarafı dava ederken en baştan doğru türü seçmek; alacağınızın ne kadarının zamanaşımına karşı korunacağını, faizin ne zaman işlemeye başlayacağını ve peşin ne kadar harç ödeyeceğinizi belirler. Alacak tahsili ve icra alanında çalışan ekibimiz açtığı her davada bu tercihi en baştan değerlendirir.

Kısmi dava nedir?

Kısmi dava, davacının aynı hukuki ilişkiden doğan bir alacağın ya da hakkın yalnızca bir kısmını bilerek dava ettiği, geri kalanını ise daha sonraya bıraktığı davadır. HMK m. 109'da düzenlenmiştir.

HMK m. 109'a göre temel şartlar

• Bölünebilir talep konusu. Alacağın niteliği itibarıyla bölünebilir olması gerekir. Para alacağı bunun en tipik örneğidir.
• Aynı hukuki ilişki. Dava edilen kısım ile saklı tutulan kısım aynı temel ilişkiden doğmalıdır — tek bir sözleşme, tek bir haksız fiil olayı gibi. Kısmi davaların çoğu, borcun bilindiği ancak alacaklının davayı denemek veya peşin masrafı sınırlamak istediği sözleşmeden doğan alacak uyuşmazlıklarından çıkar.

Bir kısmı dava etmek, gerisinden vazgeçmek anlamına gelmez

Kısmi dava açmak, kalan kısımdan feragat ettiğiniz anlamına gelmez. Açıkça saklı tuttuğunuzu belirtmeniz şart olmamakla birlikte, dava dilekçesinde fazlaya ilişkin haklarınızı saklı tuttuğunuzu yazmanız yerleşik ve sağlıklı uygulamadır. Kalan kısım için sonradan ayrı bir dava açabilir veya aynı davada talebinizi artırabilirsiniz.

2015 değişikliği

HMK m. 109'un ilk halindeki ikinci fıkra, talep konusunun miktarının taraflar arasında tartışmasız veya açıkça belirli olduğu hallerde kısmi dava açılmasını yasaklıyordu. Bu fıkra 6644 sayılı Kanun'la yürürlükten kaldırıldı (1 Nisan 2015 tarihinde kabul edilip 11 Nisan 2015 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı). O tarihten bu yana kısmi dava, taraflar arasında tartışmasız olan bölünebilir para alacakları da dahil olmak üzere geniş biçimde açılabilir hale geldi.

Kalan alacağı nasıl tahsil edersiniz?

Saklı tuttuğunuz bakiyeye ulaşmanın iki yolu vardır:

• Aynı dava içinde ıslah (HMK m. 176-181). Davayı bir kez ıslah ederek talep edilen miktarı artırabilirsiniz; bu çoğunlukla bilirkişi raporu tutarı netleştirdikten sonra yapılır.
• Ek dava. Bakiye için yeni ve ayrı bir dava açarsınız.

Buradaki kritik nokta zamanlamadır: Saklı tutulan kısımda hem temerrüt faizi hem de zamanaşımının kesilmesi kural olarak ilk dava tarihinden değil, ıslah ettiğiniz ya da ek davayı açtığınız tarihten itibaren başlar.

Belirsiz alacak davası nedir?

Belirsiz alacak davası, HMK m. 107 uyarınca, dava açıldığı tarihte alacağın kesin miktarını veya değerini belirlemenin davacıdan beklenemeyeceği ya da gerçekten imkânsız olduğu hallerde açılabilir. Hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktarı veya değeri belirtir, gerçek tutar belirlenebilir hale gelince talebinizi kesinleştirirsiniz. Sebepsiz zenginleşme alacağı buna tipik bir örnektir; iade edilecek miktar çoğu zaman mahkeme delilleri inceleyene kadar net olarak belirlenemez.

HMK m. 107'ye göre nasıl işler?

• Asgari miktar üzerinden dava açma. Hukuki dayanağı ve geçici bir asgari tutarı belirtirsiniz.
• Tutarı kesinleştirme. Miktar belirlenebilir hale gelince — karşı tarafın verdiği bilgiler veya mahkemenin yürüttüğü tahkikat sonucunda — talebinizi tam tutara yükseltirsiniz. Önemli bir nokta: 2020 tarihli 7251 sayılı Kanun değişikliğinden sonra bu artırım basit bir talep artırımı ile yapılır ve artık kısmi davadaki gibi ıslaha gerek kalmaz.
• İki haftalık kesin süre. HMK m. 107/2 uyarınca, miktar belirlenebilir hale geldiğinde talebinizi kesinleştirmek için iki haftalık kesin süreniz vardır. Bu artırım, iddianın genişletilmesi yasağına tabi değildir.
• Talebinizi artırmazsanız, dava başlangıçta belirttiğiniz asgari tutar üzerinden karara bağlanır.

Alacaklılar bu davayı neden çoğu zaman tercih eder?

• Zamanaşımı, yalnızca belirtilen asgari tutar için değil, alacağın tamamı için kesilir — kısmi davaya göre en büyük üstünlüğü budur.
• Temerrüt faizi, alacağın tamamı için borçlunun temerrüde düştüğü tarihten itibaren işletilebilir; sonradan talebi artırdığınız tarihten değil.

Somut bir örnek

Diyelim ki bir şirket, ayıplı teslim edilen mallar nedeniyle alacaklı; ancak zararın kesin miktarı, henüz değerlendirme yapmamış bir mahkeme bilirkişisine bağlı.

• Belirsiz alacak yolu. Şirket, örneğin 100.000 TL asgari tutar belirterek belirsiz alacak davası açar. Bilirkişi gerçek zararı sonradan 450.000 TL olarak tespit eder. Tutar belirlenebilir hale geldikten sonraki iki haftalık kesin süre içinde şirket, talep artırımı ile talebini 450.000 TL'ye yükseltir. Zamanaşımı, ilk dava tarihinde 450.000 TL'nin tamamı için kesilmiştir ve temerrüt faizi bu tutarın tamamı için borçlunun temerrüdünden itibaren işletilebilir.
• Kısmi dava yolu (karşılaştırma). Şirket bunun yerine 100.000 TL'yi kısmi dava olarak talep edip kalan 350.000 TL'yi ıslah veya ek dava ile takip etseydi; zamanaşımı dava tarihinde yalnızca ilk 100.000 TL için kesilmiş olur, 350.000 TL'lik bakiyenin faizi ise kural olarak ancak sonraki ıslah ya da ek dava tarihinden itibaren işlerdi.

Buradaki rakamlar yalnızca açıklayıcıdır. Doğru dava türü, belirsizliğin gerçek olup olmadığına bağlıdır; bu da dava açılmadan önce verilmesi gereken hukuki bir değerlendirmedir.

Kısmi dava ile belirsiz alacak davası arasındaki temel farklar

Pratikteki fark, her aracın neyi koruduğuna iner.

Harç boyutu

Para alacağında nispi harç (nispi karar ve ilam harcı ile başvurma harcı) belirttiğiniz değer üzerinden hesaplanır. Kısmi dava, yalnızca dava ettiğiniz küçük kısım üzerinden peşin harç ödemenize imkân verir; alacaklıların kısmi davayı tercih etmesinin en yaygın pratik nedeni budur. Sonradan talebinizi artırdığınızda — kısmi davada ıslahla, belirsiz alacak davasında talep artırımıyla — nispi harç, eklenen tutar üzerinden tamamlanır. Yani belirsiz alacak yolu harcı tümüyle ortadan kaldırmaz; bir kısmını ileriye erteler ama bu sırada zamanaşımının tamamını korur.

Dava açıldıktan sonra tür değiştirilebilir mi?

Türk mahkemeleri bu iki tür arasındaki tercihi esaslı bir usule ilişkin seçim olarak görür; en güvenli varsayım, dava açıldıktan sonra birini diğerine serbestçe çeviremeyeceğinizdir. Uygulamada Yargıtay olayın özelliklerine göre değerlendirir: davacının davayı yanlış nitelendirdiği hallerde mahkemeler bazen davayı doğrudan reddetmek yerine yeniden nitelendirebilir — örneğin yanlış seçilmiş bir belirsiz alacak davasını kısmi dava olarak değerlendirmek gibi. Ancak bu kurtarıcı yaklaşıma güvenmemelisiniz. Tür, dava dilekçesi aşamasında doğru seçilmelidir; çünkü mahkeme dönüştürmeyi reddedebilir ve geri kazanamayacağınız bir zemin kaybedebilirsiniz.

Yargıtay bu davalara nasıl yaklaşıyor?

Yargıtay, belirsiz alacak davasının dava anında gerçekten belirlenemeyen alacaklara özgülendiğini; yalnızca hesaplanması zahmetli veya zor olan alacaklar için kullanılamayacağını istikrarlı biçimde vurgulamıştır. Davacının miktarı makul olarak belirleyebileceği hallerde (örneğin sözleşmeyle belirlenmiş bir tutar), mahkemeler belirsiz alacak yolunu reddetmiştir. Hukuk Genel Kurulu ile iş ve ticaret daireleri, hem bu ölçüt hem de belirsiz alacak davasının zamanaşımını alacağın tamamı için kestiği kuralı bakımından yerleşik bir içtihat çizgisi oluşturmuştur.

İçtihatta iki nokta öne çıkar: Dava türü, dava dilekçesinde doğru tespit edilmelidir; davacı, belirsizliğin gerçek olduğunu ortaya koyabilmelidir. Yanlış tür altında dava açmak usule ilişkin sorunlara yol açabilir; her ne kadar mahkemeler bazen reddetmek yerine yeniden nitelendirse de. Bu yaklaşımlar olayın özelliklerine bağlı olduğundan ve zaman içinde gelişebildiğinden, tür dava açılmadan önce somut alacağınız bakımından değerlendirilmelidir.

Alacağını dava edecek kişi ve şirketler için pratik yol haritası

Bir borcu ya da tazminatı dava edecekseniz, bu iki dava arasındaki tercih; ne kadar tahsil edeceğinizi, masrafınızı ve alacağınızın bir kısmının korunup korunmayacağını doğrudan etkiler.

• Önce zamanaşımı sürelerini çıkarın. Süreleri 6098 sayılı TBK belirler: genel olarak on yıllık süre (TBK m. 146), bazı dönemsel ve belirli alacaklar için beş yıllık süre (TBK m. 147) ve haksız fiilde zararı ve faili öğrenmeden işleyen nispi süre ile mutlak süre ve varsa daha uzun ceza zamanaşımıyla örtüşme (TBK m. 72). Nasıl dava açacağınıza karar vermeden önce sürenizi bilin.
• Şu an neyi ispatlayabileceğinize bakın. Tutar, borçlunun elindeki belgelere ya da mahkeme bilirkişisine bağlıysa belirsiz alacak davası sizi daha iyi koruyabilir.
• Harç ile koruma arasındaki dengeyi tartın. Kısmi dava peşin harcı düşürür; ancak saklı tutulan kısımda zamanaşımı ve faiz korumasını zayıflatır.
• Yalnızca hükmü değil, tahsilatı da planlayın. Davayı kazanmak işin yarısıdır; sonra ilamı 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) uyarınca icra yoluyla tahsil etmek gerekir. Ticari alacaklarda tahsilat stratejisini en baştan kurmak önemlidir.
• Vekille erken çalışın. Vekaletname ile davanızı bir avukat sizin adınıza açıp yürütebilir; iletişim sayfası üzerinden ekibimize ulaşabilirsiniz.

Hangi yolun alacağınıza uygun olduğunu değerlendirmemizi isterseniz iletişim sayfası üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular