Türkiye'de Yabancı Çalışanlar İçin Çalışma İzni: Pratik Bir Hukuki Rehber
Yabancı uyruklu iseniz, kural olarak Türkiye'de çalışma izni (çalışma izni) olmadan yasal şekilde çalışamazsınız ve izni sizin adınıza başvurarak alan taraf Türk işvereninizdir. Çalışma izni, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu (Uluslararası İşgücü Kanunu No. 6735) uyarınca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından verilir ve düzenlendikten sonra aynı zamanda ikamet izniİkamet izniTürkiye'de kalma izniBir yabancının vizeden uzun süreyle Türkiye'de yasal olarak kalmasını sağlayan resmî izin.Sözlük → yerine de geçer. Bu rehber; kimin izne ihtiyaç duyduğunu, işveren sponsorluğunun nasıl işlediğini, başlıca izin türlerini, Bakanlığın değerlendirmede gözettiği kriterleri ve yetkisiz çalışmanın sonuçlarını açıklar. Belirli rakamlar ve eşikler mevzuata ve yıla göre değiştiğinden, bunları sabit kabul etmek yerine teyit edilmek üzere aşağıda işaretliyoruz.
Türkiye'de kimin çalışma iznine ihtiyacı vardır?
Kural olarak, Türkiye'de çalışmak isteyen her yabancı uyruklu kişi — ister işçi, ister şirket yöneticisi, isterse serbest meslek sahibi olsun — işe başlamadan önce geçerli bir çalışma iznine sahip olmalıdır. Bu zorunluluk, yabancı işgücüne ilişkin temel kanun olan 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu (Uluslararası İşgücü Kanunu)'ndan kaynaklanır ve iş ilişkisinin kendisini düzenleyen 4857 sayılı İş Kanunu (İş Kanunu) ile birlikte uygulanır.
Erkenden anlaşılması gereken birkaç husus:
- Turist veya iş vizesi bir çalışma yetkisi değildir. Türkiye'ye vizesiz veya kısa süreli vizeyle giriş yapmanız size çalışma hakkı vermez.
- Tek başına ikamet izni yeterli değildir. Aile, eğitim veya başka nedenlerle ikamet iznine sahip olmanız, tek başına size çalışma hakkı tanımaz.
- İzin genellikle işverene özgüdür. Standart bir çalışma izni sizi tek bir işverene ve tek bir işyerine bağlar; iş değiştirmek normalde yeni bir başvuru anlamına gelir.
Sınırlı bazı istisnalar ve özel rejimler mevcuttur (örneğin belirli kısa süreli görevlendirmeler, belirli meslekler veya uluslararası koruma altındaki kişiler). Sizin durumunuza bir istisnanın uygulanıp uygulanmadığı, avukatınızın güncel mevzuata göre teyit etmesi gereken bir konudur; çünkü bu kategoriler dar kapsamlıdır ve zaman içinde değişir.
Başlangıç noktanız hangisi?
İşveren sponsorluğunda başvurular: süreç nasıl işler
En sık karşılaşılan senaryoda, bir Türk şirketi bir yabancı uyruklu kişiyi işe almak ister ve çalışma izni başvurusunu sponsor işveren sıfatıyla bu şirket yapar. Yabancı çalışan, istihdama dayalı bir izin için tek başına başvurmaz; süreci Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın elektronik sistemi üzerinden işveren yürütür.
İki yol: Türkiye içinden veya dışından başvuru
İzlenecek yol, başvuru anında yabancı uyruklu kişinin nerede bulunduğuna bağlıdır:
- Yurt dışından: Çalışan önce ikamet ettiği ülkedeki bir Türk konsolosluğuna çalışma vizesi için başvurur, bir referans numarası alır; işveren de bu konsolosluk adımından sonra belirli bir süre içinde başvuruyu Türkiye'de elektronik olarak tamamlar.
- Türkiye içinden: Yabancı uyruklu kişi halihazırda uygun türde ve sürede geçerli bir ikamet iznine sahipse, işveren konsolosluk adımı olmaksızın yurt içinden başvuru yapabilir.
İşverenin tipik olarak sunduğu belgeler
İşveren genellikle şirket belgelerini (ticaret sicili ve vergi kayıtları, mali tablolar), iş teklifi ile önerilen ücreti ve yabancı uyruklu kişinin görevi, nitelikleri ve kimliğine ilişkin bilgileri sunar. Tam belge listesi ve başvuru süreleri uygulama yönetmeliğiyle belirlenir; bu nedenle herhangi bir belirli gün sayısını, ona güvenmeden önce teyit edilmesi gereken bir veri olarak değerlendirin.
Süreç boyunca çalışan ile şirket arasındaki ilişki, halen 4857 sayılı İş Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (Türk Borçlar Kanunu) tarafından düzenlenen olağan bir iş sözleşmesidir; izin verildikten sonra işveren, çalışanı sosyal güvenlik açısından SGK'ya (Sosyal Güvenlik Kurumu) bildirmek zorundadır.
6735 sayılı Kanun kapsamındaki çalışma izni türleri
6735 sayılı Kanun çeşitli kategoriler öngörür. Doğru türü seçmek önemlidir; çünkü her birinin farklı koşulları ve uzatma kuralları vardır.
Süreli çalışma izni
Bu, standart başlangıç noktasıdır. Belirli bir süre için, belirli bir işveren ve işyeri için ve belirli bir görev için verilir. Tipik olarak sınırlı bir başlangıç süresi için düzenlenir ve başvuru üzerine uzatılabilir; sonraki uzatmalarda çoğu zaman daha uzun sürelere izin verilebilir. Başlangıç ve uzatma sürelerinin tam değeri kanun ve yönetmelikle belirlenir ve sizin durumunuz için teyit edilmelidir.
Süresiz çalışma izni
Türkiye'de uzun, kesintisiz bir süre boyunca yasal olarak ikamet edip çalışmış olan bir yabancı uyruklu kişi, süresiz çalışma iznine hak kazanabilir; bu izin aynı şekilde tek bir işverene bağlı değildir ve Türk çalışanların haklarına daha yakın, daha geniş haklar tanır (gerçi bazı kısıtlı meslekler yine de yasak kapsamında kalır). Gerekli ikamet süresi, ardışık düzenlemeler kapsamında değişmiş olan ve teyit etmeniz gereken belirli bir değerdir.
Bağımsız çalışma izni
Bu izin, bir Türk şirketinin çalışanı olarak değil — örneğin meslek sahipleri veya işletme sahipleri olarak — kendi nam ve hesabına çalışmak isteyen yabancı uyruklu kişiler içindir. Genellikle, uygunluk koşullarını ve asgari bir yasal ikamet şartını karşılayanlar için mümkündür ve kişinin ekonomiye yapabileceği potansiyel katkıya göre değerlendirilir.
Turkuaz Kart
Turkuaz Kart, nitelikleri veya yatırımı Türkiye için özellikle değerli görülen yabancı uyruklu kişiler için — örneğin yüksek nitelikli meslek sahipleri, bilim insanları, yatırımcılar veya stratejik açıdan önemli alanlardaki kişiler için — 6735 sayılı Kanun ile oluşturulmuş özel bir izindir. (Başlangıçtaki bir geçiş döneminden sonra) süresiz çalışma yetkisi tanır ve kart sahibinin eşine ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına belirli haklar sağlar. Uygunluk, Bakanlık ve ilgili değerlendirme kurulu tarafından belirlenen kriterlere göre değerlendirilir; dolayısıyla hak kazanıp kazanmadığınız olaya özgü bir sorudur.
Bakanlık bir başvuruyu nasıl değerlendirir
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı izinleri otomatik olarak onaylamaz. Hem işvereni hem de yabancı çalışanı inceleyen bir değerlendirme uygular. Kesin puanlama kriterleri yönetmelikte düzenlenmiş ve periyodik olarak güncellenmiş olsa da, tipik faktörler şunları içerir.
İşveren koşulları
- İstihdam oranı: Sıkça atıfta bulunulan bir kural, bir işyerinin sponsor olduğu her yabancı çalışan için belirli sayıda Türk vatandaşı istihdam etmesi gerektiğidir — çoğu zaman 5'e 1 oran olarak ifade edilir. Kesin sayıyı teyit edilmesi gereken bir veri olarak değerlendirin; çünkü bu oran yönetmelikle belirlenir ve şirket ortakları, belirli sektörler ve özel bölgeler için istisnalar vardır.
- Ödenmiş sermaye veya ciro: Şirketin genellikle asgari bir ödenmiş sermaye, brüt satış veya ihracat eşiğini karşılaması beklenir. Bunlar değişen ve teyit edilmesi gereken belirli parasal rakamlardır.
- Ücret düzeyi: Yabancı çalışanın ücretinin genellikle göreve uygun olması ve pozisyona bağlı olarak asgari ücretin belirli bir katına bağlı asgari bir tutarı karşılaması beklenir.
Çalışan ve göreve ilişkin faktörler
- Yabancı uyruklu kişinin göreve kıyasla eğitimi, nitelikleri ve deneyimi.
- Görevin gerçekten bir yabancı uyruklu kişiyi gerektirip gerektirmediği veya yerel olarak doldurulup doldurulamayacağı.
- Özellikle daha üst kategoriler ve Turkuaz Kart için, çalışanın kattığı stratejik veya ekonomik değer.
Önemli: yukarıdaki her sayısal eşik — istihdam oranı, sermaye rakamları ve ücret katları — güncel yönetmelikle belirlenir ve değişir. Bunları teyit edilmek üzere işaretledik; başvuru yaptığınız sırada yürürlükte olan kurallara göre kontrol etmeden hiçbir tekil rakamı kesin kabul etmeyin.
Çalışma izni başvurusunu kendim yapabilirim.
İstihdama dayalı izinde başvuruyu, sponsor sıfatıyla Türk işveren, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın elektronik sistemi üzerinden yapar; yabancı çalışan tek başına başvurmaz. İstisna, uygunluk koşullarını karşılayan yabancının kendi adına başvurduğu bağımsız (serbest meslek) izin ile Turkuaz Kart'tır.
Kısa süreli bir görev için turist ya da iş vizesi yeterli.
Türkiye'ye vizesiz veya kısa süreli vizeyle girmek bir çalışma yetkisi değildir ve size iş yapma hakkı vermez. Kural olarak burada çalışan her yabancı — işçi, şirket yöneticisi ya da serbest meslek sahibi — işe başlamadan önce geçerli bir çalışma iznine sahip olmalıdır. Sınırlı istisnalar ve özel rejimler vardır; ancak bu kategoriler dar kapsamlıdır ve değişir, dolayısıyla bir istisnanın uygulanıp uygulanmadığı güncel yönetmelikten teyit edilmelidir.
İkamet iznim zaten çalışmayı da kapsıyor.
Aile, eğitim veya başka bir nedenle alınan ikamet izni, tek başına size çalışma hakkı tanımaz. Başka bir açıdan önem taşır: uygun türde ve sürede ise, işvereninizin çalışma izni başvurusunu konsolosluk adımı olmadan yurt içinden yapmasına imkân tanıyabilir.
İznim çıktıktan sonra herkes gibi işveren değiştirebilirim.
Standart çalışma izni işverene özgüdür: tek bir işveren, tek bir işyeri ve tek bir görev için verilir. İş, işveren ya da unvan değişikliği normalde basit bir tadil değil, yeni bir başvuru gerektirir. Uzatma başvurusunun da mevcut izin sona ermeden, yönetmelikte belirlenen aralıkta yapılması gerekir. Süresiz izin aynı şekilde tek bir işverene bağlı değildir; ancak uzun ve kesintisiz bir yasal ikamet ve çalışma geçmişi ister.
İşleyiş, geçerlilik ve ikamet izni etkisi
Eksiksiz bir başvuru yapıldıktan sonra, Bakanlık başvuruyu inceler ve izni ya verir ya da reddeder. İşlem süreleri dosyanın eksiksizliğine ve kategoriye göre değişir; kanun, varsaymak yerine teyit etmeniz gereken bir hedef inceleme süresi belirler.
İkamet izni olarak çalışma izni
6735 sayılı Kanun'un en pratik özelliklerinden biri, geçerli bir çalışma izninin aynı zamanda ikamet izni işlevi görmesidir. Bu, çalışma izniniz geçerli olduğu sürece, Türkiye'de yasal olarak yaşamak için genellikle ayrı bir ikamet izni almanıza gerek olmadığı anlamına gelir. Çalışma izniniz sona erer veya iptal edilirse, bu ikamet etkisi de onunla birlikte sona erer; bu nedenle yasa dışı konuma düşmemek için durumunuzu vakit kaybetmeden ele almalısınız.
Uzatmalar ve değişiklikler
Uzatma başvuruları mevcut izin sona ermeden önce yapılmalıdır ve uzatma başvurularına ilişkin zaman aralığı yönetmelikle belirlenir. Standart bir izin tek bir işverene ve işyerine bağlı olduğundan, iş, işveren veya unvan değiştirmek genellikle basit bir değişiklik yerine yeni bir başvuru gerektirir. Aile üyelerinin izinleri ve bakmakla yükümlü olunan kişilerin ikameti, ayrı ancak ilişkili kurallar kapsamında ele alınır.
İzinsiz çalışmak: sonuçları
Türkiye'de gerekli izin olmadan çalışmak, ilişkinin her iki tarafı için de 6735 sayılı Kanun'da öngörülen ciddi sonuçlar doğurur.
- Yabancı çalışan için: idari para cezaları ve sınır dışı edilme ile yeniden giriş kısıtlamaları dahil olmak üzere göç statüsünü etkileyebilecek tedbirler. Yasa dışı çalışmak, daha sonra usulüne uygun yapılacak bir başvuruyu da zayıflatabilir.
- İşveren için: yasa dışı istihdam edilen her yabancı çalışan başına uygulanan ve tekrar eden tespitlerde artan idari para cezaları; ayrıca çalışanın ödenmemiş sosyal güvenlik primlerinden ve belirli dönüş masraflarından sorumluluk.
- Genel olarak kayıt dışı çalışma için: bir çalışanı SGK'ya bildirmemek ve prim ödememek, göç ihlalinden bağımsız olarak, sosyal güvenlik kuralları kapsamında ayrı sorumluluklar doğurur.
Ceza tutarları ve yeniden giriş sonuçları, kanunla belirlenen ve her yıl güncellenen belirli rakamlar ve sonuçlardır; bunları teyit edilmek üzere işaretledik. İzin olmadan çalışma yapılmış olsa bile, çalışanın çalışmanın kendisinden doğan bazı talepleri yine de olabilir — örneğin, mülga 1475 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesi çerçevesinde kıdem tazminatı (kıdem tazminatı) ve ödenmemiş ücretlere ilişkin — ancak bunlar olaya özgüdür ve en iyisi ayrı ayrı değerlendirilir. Güvenli yol, her zaman herhangi bir iş başlamadan önce izni almaktır.
Yurt dışından işe alım planlayan bir işveren veya Türkiye'ye taşınmayı değerlendiren bir meslek sahibi iseniz, başvuru yapmadan önce uygunluğunuzun ve güncel eşiklerin kısa bir incelemesi, masraflı gecikmeleri ve retleri önleyebilir. Ekibimiz durumunuzu değerlendirebilir ve başvuruyu baştan sona yönlendirebilir.
Yabancı işgücüne ilişkin temel kanun: kimin izne ihtiyacı olduğu, izin türleri ve Turkuaz Kart, iznin ikamet izni yerine geçmesi ve izinsiz çalışmanın sonuçları.
Yabancı çalışan işe alındıktan sonra iş ilişkisinin kendisini, izin kurallarıyla birlikte düzenler.
Yabancı çalışan ile Türk şirketi arasındaki iş sözleşmesine, İş Kanunu ile birlikte uygulanır.
Kıdem tazminatının çerçevesini halen bu madde verir; izinsiz yapılan bir çalışmada böyle bir talebin doğup doğmadığı olaya özgüdür.
Başvurudan önce hazırlanması gerekenler
Retlerin ve gecikmelerin çoğu, eksik bir dosyadan ya da kimsenin bakmadığı bir eşikten kaynaklanır. Başvurunun her iki tarafında da genellikle şu kalemler gerekir.
Sıkça sorulan sorular
Türk çalışma iznine kendim mi başvurabilirim, yoksa işverenim mi başvurmak zorunda?
İstihdama dayalı bir izin için, Türk işvereniniz başvuruyu sponsorunuz sıfatıyla Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın sistemi üzerinden yapar. Çalışan çalışma iznini kendi başınıza alamazsınız. İstisnalar, yabancı uyruklu kişinin uygunluk koşullarını karşılaması halinde kendi adına başvurduğu bağımsız (serbest meslek) izinler ve Turkuaz Kart'tır.
Türk çalışma izni aynı zamanda Türkiye'de yaşamama da imkân tanır mı?
Evet. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu uyarınca, geçerli bir çalışma izni aynı zamanda ikamet izni yerine geçer; dolayısıyla izniniz geçerli olduğu sürece genellikle ayrı bir ikamet iznine ihtiyacınız olmaz. Çalışma izni sona erer veya iptal edilirse, bu ikamet etkisi de sona erer ve durumunuzu vakit kaybetmeden düzeltmeniz gerekir.
Çalışma izinlerinde 5'e 1 kuralı nedir?
Bir işyerinin sponsor olduğu her yabancı uyruklu kişi için belirli sayıda Türk vatandaşı istihdam etmesi gerektiğine ilişkin sıkça atıfta bulunulan bir beklentiyi ifade eder; çoğu zaman bir yabancıya beş Türk çalışan olarak tanımlanır. Kesin oran yönetmelikle belirlenir ve şirket ortakları ile belirli sektörler dahil olmak üzere istisnalar vardır; bu nedenle ona güvenmeden önce sizin özel durumunuz için teyit edilmelidir.
Türk çalışma izni ne kadar süre geçerlidir?
Süreli izin, tek bir işverene bağlı sınırlı bir başlangıç süresi için verilir ve başvuru üzerine uzatılabilir; sonraki uzatmalarda bazen daha uzun sürelere izin verilir. Ayrıca uzun süreli yasal ikamet ve çalışma geçmişi olanlar için süresiz izinler de vardır. Kesin süreler 6735 sayılı Kanun ve yönetmeliğiyle belirlenir ve zaman içinde değişir; bu nedenle güncel değerleri teyit edin.
Türkiye'de izinsiz çalışırsam ne olur?
Hem siz hem de işvereniniz 6735 sayılı Kanun kapsamında idari para cezalarıyla karşılaşabilirsiniz; ayrıca sınır dışı edilme ve yeniden giriş kısıtlamaları dahil olmak üzere göç statünüzü etkileyen tedbirlerle karşılaşabilirsiniz. İşvereniniz ayrıca ödenmemiş sosyal güvenlik primlerinden ve belirli masraflardan sorumlu olabilir. Kesin ceza tutarları her yıl güncellenir ve teyit edilmelidir.
Turkuaz Kart nedir?
Turkuaz Kart (Turkuaz Kart), nitelikleri, yatırımı ya da bilimsel veya stratejik değeri Türkiye için özellikle önemli görülen yabancı uyruklu kişiler için 6735 sayılı Kanun kapsamında öngörülen özel bir izindir. Başlangıçtaki bir geçiş döneminden sonra süresiz çalışma yetkisi tanır ve Bakanlık tarafından belirlenen uygunluk kriterlerine tabi olarak kart sahibinin eşine ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına belirli haklar sağlar.
