Gemi İhtiyati Haczi Nasıl Yapılır? Şartları, Süreci ve Deniz Alacakları

Gemi ihtiyati haczi, bir deniz alacağınızı güvence altına almak için geminin Türk limanından ayrılmadan önce mahkeme kararıyla durdurulmasıdır; talebi, deniz ticaret mahkemesine sunar ve genellikle karşı teminat yatırırsınız. Bu rehber, kimlerin hangi alacaklar için gemiye ihtiyati haciz koydurabileceğini, sürecin nasıl işlediğini, gerekli belgeleri, yetkili mahkemeyi, teminat tutarını, geminin nasıl serbest bırakıldığını ve navlun ile taşıma alacaklarındaki zamanaşımını Türk Ticaret Kanunu (TTK 6102) Beşinci Kitap hükümleri ışığında açıklıyor.

Gemi ihtiyati haczi nedir, kimler talep edebilir?

Gemi ihtiyati haczi, bir deniz alacağının tahsilini güvence altına almak amacıyla geminin, mahkeme kararıyla seferden alıkonulmasıdır. Gemiler hareketli mal niteliğinde olduğundan, alacaklı için en güçlü tahsil yollarından biridir: gemi limandan ayrılmadan üzerine haciz konulursa, borçlu donatan ödeme yapmaya veya teminat göstermeye fiilen zorlanır.

Türk hukukunda bu kurum, TTK 6102'nin Beşinci Kitabında "Gemi Alacaklısı Hakkı" ve "Geminin İhtiyaten Haczi" başlıkları altında düzenlenir. İhtiyati haciz talep edebilecek kişiler arasında şunlar sayılabilir:

• navlun (taşıma ücreti) veya çarter sözleşmesinden doğan alacağı bulunan taşıyanlar ve taşıtanlar;
• yükü zarar görmüş veya kaybolmuş yük ilgilileri ve sigortacılar;
• gemiye yakıt, kumanya, malzeme veya tamir-bakım hizmeti sağlayıp bedelini alamayan tedarikçiler (zaruri masraf alacaklıları);
• ücreti ödenmeyen gemi adamları;
• çatma, kurtarma veya çevre kirliliğinden doğan alacak sahipleri;
• gemi ipoteği lehtarı bankalar ve finansörler.

Hangi alacaklar için gemiye ihtiyati haciz konulabilir? (Deniz alacağı)

Türk hukukunda gemi, ancak "deniz alacağı" olarak tanımlanan belirli bir alacak türü için ihtiyaten haczedilebilir. Yani her alacak için değil; TTK'da sayılan, gemiyle bağlantılı alacaklar için. Sınırlı sayıdaki bu listede yer alan başlıca deniz alacakları şunlardır:

• geminin işletilmesinin sebep olduğu zıya veya hasar ile can kaybı ya da kişisel yaralanma;
• kurtarma ücreti, çevre kirliliği zararı ve enkaz kaldırma masrafları;
• çarter, taşıma sözleşmesi ve ödenmemiş navlun;
• römorkaj (yedekleme) ve kılavuzluk hizmetleri;
• gemi adamlarının ücret ve geri gönderilme (repatriasyon) alacakları;
• geminin inşası, tamiri, dönüştürülmesi ve gemiye sağlanan malzeme/donanım (zaruri masraflar);
• liman, kanal ve barınma ücretleri;
• geminin mülkiyeti veya zilyetliği üzerindeki uyuşmazlıklar;
• tescilli gemi ipoteği ve gemi alacaklısı hakları.

Gemi ihtiyati haczi nasıl yapılır? Adım adım süreç

İhtiyati haciz talebi, geminin bulunduğu yerdeki yetkili mahkemeye sunulur ve mahkeme, dosya üzerinden hızlı bir inceleme yaparak karar verebilir. Genel işleyiş şöyledir:

1. Alacağın ve geminin tespiti

Önce alacağın bir deniz alacağı olduğu belgelenir; ardından haczi istenen geminin adı, IMO numarası, bayrağı ve hâlihazırdaki/beklenen konumu tespit edilir.

2. Mahkemeye başvuru ve teminat

İhtiyati haciz dilekçesi yetkili mahkemeye verilir. Mahkeme, kural olarak alacaklıdan, haksız çıkma ihtimaline karşı donatanın zararını karşılamak üzere bir teminat (karşı teminat) ister.

3. İhtiyati haciz kararı ve infazı

Karar verilince icra dairesi aracılığıyla gemi üzerine haciz fiilen uygulanır; liman idaresine ve gerekli mercilere bildirilir, geminin seferden alıkonulması sağlanır.

4. Esas davanın açılması

İhtiyati haciz geçici bir koruma tedbiridir. Kararın ayakta kalması için, kanunda öngörülen süre içinde alacağa ilişkin esas dava açılması veya icra takibi başlatılması gerekir; aksi halde haciz kendiliğinden kalkar.

Gemi ihtiyati haczi için gerekli belgeler nelerdir?

Hazırlıklı gelmek, gemi limandan ayrılmadan kararın çıkarılabilmesi için şarttır. Tipik olarak aşağıdaki belgeler gerekir:

• deniz alacağını ispatlayan belgeler (sözleşme, faturalar, konişmento, ekspertiz veya hasar raporu);
• gemi bilgileri (gemi adı, IMO numarası, bayrak, mevcut ve beklenen konum);
• Türk avukata verilecek vekâletname;
• yabancı dildeki belgelerin yeminli Türkçe tercümeleri; gerektiğinde apostil veya konsolosluk onayı (tasdik);
• mahkemenin belirleyeceği karşı teminat için hazır fon.

Belgelerin eksiksiz ve tercümelerin yeminli olması, kararın gecikmeden çıkması açısından önemlidir. Sözleşme ve konişmento şartlarınızın haciz öncesi bir sözleşme avukatı tarafından gözden geçirilmesi, alacağın hangi belgeyle ve nasıl ispatlanacağını netleştirir.

İhtiyati hacizde teminat (karşı teminat) ve haksız haciz riski

İhtiyati haciz, alacaklı bakımından risksiz değildir. Mahkeme kural olarak alacaklıdan, haczin sonradan haksız çıkması ihtimaline karşı donatanın uğrayabileceği zararı karşılamak üzere teminat (karşı teminat) yatırmasını ister. Bu teminat nakit olabileceği gibi banka teminat mektubu şeklinde de olabilir.

Eğer ihtiyati haciz haksız veya kötüniyetli çıkarsa, alacaklı donatanın bu yüzden uğradığı zararı tazmin etmek zorunda kalabilir. Bu nedenle harekete geçmeden önce, dayanak deniz alacağının somut delillerle ortaya konması gerekir.

Haczedilen gemi nasıl serbest bırakılır?

Donatan (gemi maliki veya işleten), alacak için kabul edilebilir bir teminat göstererek geminin serbest bırakılmasını sağlayabilir. Uygulamada bu teminat çoğunlukla bir P&I kulübü taahhütnamesi (LOU) veya banka teminat mektubu şeklindedir.

Mahkeme gösterilen teminatı uygun bulduğunda gemi serbest bırakılır ve uyuşmazlık bundan sonra geminin kendisi üzerinden değil, gösterilen teminat üzerinden yürür. Böylece gemi seferine devam ederken alacaklının hakkı da güvence altında kalmış olur.

Gemi alacaklısı hakkı, gemi ipoteği ve satış sırasında sıra cetveli

TTK, gemi üzerinde rüçhanlı (öncelikli) bir hak sağlayan "gemi alacaklısı hakkı"nı düzenler. Gemi adamı ücretleri, kurtarma ücreti, liman resimleri ve bazı zarar alacakları gibi kalemler bu kapsamda olup, doğrudan geminin kendisine bağlanır ve sıradan alacaklılardan önce gelir.

Gemi ipoteği ise ancak gemi siciline tescil edilirse hüküm doğurur ve ipotek lehtarına güvenceli, takip edilebilir bir hak verir. Gemi cebrî icra (açık artırma) yoluyla satıldığında, kimin fiilen ödeme alacağını sıra cetveli belirler. Genel sıralama şöyledir:

İşte bu nedenle ipotek alacaklısı bir banka ile ücreti ödenmemiş bir gemi adamı, aynı gemi üzerinde çok farklı konumlarda olabilir. Bir deniz alacağını icra yoluyla takip edip gemiye haciz koydurmak gerekiyorsa, başvuru sırası ve deliller en baştan doğru kurgulanmalıdır.

Navlun, çarter ve taşıma alacaklarında zamanaşımı (bir yıl)

Deniz yoluyla eşya taşımasından, çarter sözleşmelerinden ve konişmentodan doğan alacaklar, TTK 6102 uyarınca kısa bir zamanaşımı süresine tabidir. Bu süre kural olarak bir yıldır ve süresinde dava açılmazsa, esasen haklı bir alacak dahi düşebilir.

Yük zararı ve kayıp gibi taleplerde ayrıca sıkı ihbar (bildirim) şartları da bulunur. Bu nedenle zıya veya hasarın öğrenildiği andan itibaren tarihler titizlikle takip edilmeli; zamanaşımının ne zaman işlemeye başladığı somut olaya göre netleştirilmelidir.

Gemi tescili: Milli Gemi Sicili (MGS) ve TUGS arasındaki fark

Türkiye'de iki ayrı gemi sicili bulunur ve hangisinin seçileceği; vergi, gemi adamı istihdamı ve işletme hakları bakımından gerçek sonuçlar doğurur.

Milli Gemi Sicili (MGS)

TTK kapsamındaki standart sicildir. Mülkiyet, kural olarak Türk vatandaşlarına veya Türk ortakların çoğunluğu elinde tuttuğu şirketlere açıktır.

Türk Uluslararası Gemi Sicili (TUGS)

4490 sayılı Kanunla kurulan TUGS, önemli vergi avantajları sunar: kayıtlı gemilerin işletilmesinden ve satışından elde edilen gelirde istisnalar, satış-ipotek-tescil işlemlerinde damga vergisi ile banka ve sigorta muameleleri vergisi istisnası ve gemi adamı ücretlerinde gelir vergisi istisnası gibi. Mülkiyet ve gemi adamı uyruğuna ilişkin kurallar da TUGS'ta daha esnektir.

Kabotaj: Türk sularında yük ve yolcu taşıma hakkı kimde?

815 sayılı Kabotaj Kanunu (1926), Türk limanları arasında yük ve yolcu taşımacılığını, kıyı ticaretini ve römorkaj, kılavuzluk, liman hizmetleri gibi pek çok ilgili deniz hizmetini Türk bayraklı gemilere tahsis eder. Bu, yabancı bayraklı işleticiler için en önemli pratik kısıtlamalardan biridir.

Kısaca, yabancı bayraklı bir gemi uluslararası bir seferin parçası olarak Türk limanlarına uğrayabilir; ancak kural olarak salt iç hat seferlerini, liman hizmetlerini veya kıyı yolcu hatlarını işletemez. Dar kapsamlı izinler ve olaya özgü yetkilendirmeler istisnaen mümkündür, ama bunlar kuralın istisnasıdır. Kabotaj hakkından yararlanmak isteyen yatırımcılar genellikle Türk veya TUGS'a kayıtlı tonajı işleten bir Türk şirketi üzerinden hareket eder. İç hat taşımacılığı planlıyorsanız, doğru ortaklık yapısıyla baştan kurulmuş bir şirket yapılandırması gerekir.

Çatma, kurtarma, kirlilik ve sorumluluğun sınırlandırılması

Türkiye sıkı bir deniz çevresi rejimi uygular. Kirlilik olaylarında işletenler kusursuz sorumlulukla ve ciddi idari para cezalarıyla karşılaşabilir; bu çerçeve hem iç mevzuatla hem de taraf olunan uluslararası sözleşmelerle desteklenir.

• Kirlilik sorumluluğu. 2872 sayılı Çevre Kanunu ve deniz kirliliğine özgü kurallar, uluslararası CLC ve Bunker sözleşme rejimleriyle birlikte uygulanır. Gemilerin zorunlu sigortası ve geçerli sertifikaları (CLC ve Bunker mavi kartları, P&I teminatı) bulunmalıdır; bunlar olmadan gemi seferden alıkonulabilir ve 2872 sayılı Kanun uyarınca ağır cezalar uygulanabilir.
• Çatma ve kurtarma. TTK, çatmada sorumluluğun paylaştırılmasını ve kurtarma ücretine ilişkin hakları, uluslararası sözleşme standartlarıyla genel olarak uyumlu biçimde düzenler.
• Sorumluluğun sınırlandırılması. Donatanlar, 1976 tarihli LLMC rejimi (1996 Protokolü ile değişik) çerçevesinde toplam sorumluluklarını sınırlandırma hakkına sahip olabilir. Ancak zarar, donatanın bizzat ağır kusurundan kaynaklanıyorsa bu sınırlandırma hakkı kaybedilir.

Türk Boğazları ve denizcilik idareleri

Türkiye, Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek deniz geçidi olan İstanbul ve Çanakkale Boğazlarını kontrol eder. Geçiş, 1936 tarihli Montrö Sözleşmesi ve Türk Boğazları deniz trafiği düzenlemeleri (rota, raporlama, kılavuzluk ve römorkaj kuralları) çerçevesinde yürütülür. Uyum yakından izlenir; ihlaller para cezası ve alıkoymaya yol açabilir.

Türkiye'de denizciliği birden çok idare denetler: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı bünyesindeki Denizcilik Genel Müdürlüğü, Sahil Güvenlik Komutanlığı ve kirlilik konularında Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bunların başında gelir. Hangi faaliyeti hangi idarenin düzenlediğini bilmek, denetimlere doğru karşılık vermek açısından önemlidir.

Deniz ticareti uyuşmazlıkları hangi mahkemede çözülür?

Deniz ticaretine ilişkin uyuşmazlıklar, kural olarak asliye ticaret mahkemelerinde görülür; İstanbul, İzmir ve Mersin gibi büyük merkezlerde bu işlere bakan ihtisas mahkemeleri bulunur. Yargılama usulü Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na (HMK 6100), kararların icrası ve hacizler ise İİK 2004'e göre yürür. Yabancı dildeki belgeler kural olarak yeminli Türkçe tercüme gerektirir; süre ve masraf, en baştan avukatla birlikte değerlendirilmelidir.

Taraflar çoğu zaman tahkimi tercih eder; İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC), Londra'da LMAA veya ICC gibi. Yabancı hakem kararları, New York Sözleşmesi (1958) kapsamında, Sözleşmenin sınırlı ret sebepleri saklı kalmak üzere Türkiye'de tenfiz edilebilir. Yabancılık unsuru taşıyan kanunlar ihtilafı sorunları ise MÖHUK 5718'e göre çözülür. Yetkili mahkeme ve uygulanacak hukuk kaydı, uyuşmazlık çıktığında değil, sözleşme yazılırken kararlaştırılmalıdır.

Yabancı bir mahkeme veya hakem kararının Türkiye'de uygulanması gerekiyorsa, tanıma ve tenfiz konusunda destek alınabilir. Lexin Legal; donatanlar, taşıtanlar, sigortacılar ve tacirlere bu alanların tamamında danışmanlık verir. Somut bir gemi veya işlem için ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular