Hayvan Hakları Yasası (5199): Cezalar, Sahip Yükümlülükleri ve Sokak Hayvanı Düzenlemesi

Türkiye'de hayvanlar esas olarak 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile korunur; 2021 değişikliği (7332 sayılı Kanun) ağır eziyet ve öldürmeyi hapis cezası gerektiren suç hâline getirmiş, 2024 tarihli 7527 sayılı Kanun ise sokak köpeklerinin yönetimini yeniden düzenlemiştir. Bu rehber; hayvana eziyet ve öldürme suçunun cezasını, hayvan sahibinin yükümlülüklerini, hayvanın verdiği zarardan doğan tazminat sorumluluğunu ve 2024 düzenlemesinin Anayasa Mahkemesi'nce onandığı güncel durumu sade biçimde açıklar.

Hayvanları Koruma Kanunu (5199) nedir ve neyi düzenler?

Türkiye'de hayvanların korunmasına ilişkin temel düzenleme 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'dur (kabul tarihi 24 Haziran 2004). Bu Kanun; hayvanlara insanca davranma ilkelerini koyar, yasak fiilleri sayar, ev ve süs hayvanı sahiplerine bakım yükümlülükleri yükler ve sokak hayvanlarının korunmasında belediyelere görev verir. İlk kez tek ve bütüncül bir metinde hayvan refahını esas alan bir koruma çerçevesi kurmuştur.

2004 öncesinde Türk mevzuatı hayvanları daha çok hayvancılık, halk sağlığı ve tarım açısından ele alıyor; hayvanın kendi refahını merkeze koyan bir kanun yoktu. Türkiye'nin 2003 yılında Avrupa Konseyi'nin Ev Hayvanlarının Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesi'ni imzalaması, bu alandaki ilk kapsamlı kanunun çıkarılmasında belirleyici oldu ve 5199 sayılı Kanun bir yıl sonra yürürlüğe girdi.

Kanun, iki büyük değişiklikle bugünkü hâlini aldı: 7332 sayılı Kanun (2021) en ağır eziyet ve öldürme fiillerini hapis cezası gerektiren suç hâline getirdi; 7527 sayılı Kanun (2024) ise sokak köpeklerinin toplanması ve barındırılmasına ilişkin rejimi değiştirdi.

5199 sayılı Kanun hangi fiilleri yasaklar?

Kanunun çekirdeğini yasak fiiller listesi oluşturur. 5199 sayılı Kanun'un 14. maddesi uyarınca, başlıca şu davranışlar yasaktır:

• Hayvanlara kasıtlı olarak kötü davranmak, gereksiz acı, ıstırap veya zarar vermek;
• Bir hayvanı sahipsiz bırakmak, terk etmek ya da yeterli yiyecek, su ve barınaktan yoksun bırakmak;
• Hayvanları eğlence veya kazanç amacıyla dövüştürmek;
• Hayvanlara işkence etmek veya zalimce davranmak (Madde 14/1-m);
• Hayvanların temel refahını gözetmeden satışını, devrini veya kullanımını yapmak;
• Haklı bir neden olmaksızın hayvanın yaşamını veya sağlığını tehlikeye atan davranışlarda bulunmak.

Sahip ve bakıcılara ayrıca olumlu yükümlülükler düşer: uygun yaşam koşulları, veteriner bakımı ve hayvana insanca muamele sağlamak. 2021 değişikliği, ev ve süs hayvanı olarak beslenen kedi ve köpeklerin dijital kimliklendirilmesini (mikroçip) zorunlu kılmış ve kayıt yükümlülüklerini sıkılaştırmıştır. İhlaller, idari yaptırımlar ile en ağır fiiller bakımından cezai soruşturma karışımı bir yapıyla denetlenir.

Kabahat mi suç mu? 2021 öncesi ve sonrası ayrımı

Yıllarca Türk sistemine yönelik temel eleştiri, hayvanlara karşı eziyetin çoğunlukla kabahat olarak değerlendirilmesi ve yalnızca idari para cezası ile sonuçlanmasıydı. Pratikte bu, çoğu kötü muamelenin cezai yargılamaya konu olmaması ve cezaların caydırıcılıktan uzak görülmesi anlamına geliyordu.

Bu durum, hayvanı bir mal/eşya olarak gören klasik yaklaşımdan da besleniyordu. Bir hayvana zarar vermek, çoğu zaman "hayvanın kendisine" karşı işlenmiş bir haksızlık olarak değil, başkasının malına verilmiş zarar olarak değerlendiriliyordu. Bu mülkiyet ekseni bugün de önemini korur: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) bakımından, sahipli bir hayvanın kasten öldürülmesi veya yaralanması kural olarak TCK 151. madde kapsamında mala zarar verme suçu; sahipli bir hayvanın çalınması ise TCK 141-142. maddeler kapsamında hırsızlık suçu olarak ele alınır. Bunlar ayrı suçlardır ve sahipsiz hayvanlar bu koruma alanının büyük ölçüde dışında kalıyordu.

2021 değişikliği bu mülkiyet boyutunu tümüyle ortadan kaldırmadı; ancak en ağır fiiller için aşağıda tabloda açıklanan ayrı bir cezai yol ekledi.

2021 değişikliği: eziyet ve öldürme nasıl suç oldu?

En önemli dönüşüm, 5199 sayılı Kanun'u değiştiren 7332 sayılı Kanun (2021) ile geldi ve Kanun'a Ek 28/A maddesi eklendi. Bu değişiklikle en ağır eziyet ve öldürme fiilleri, artık birer kabahat değil, hapis cezası gerektiren suç olarak nitelendirildi. Ek 28/A'daki temel ceza aralıkları 2021'den bu yana büyük ölçüde istikrarlıdır:

Bu fiillerin aynı anda birden fazla hayvana karşı işlenmesi hâlinde veya failin veteriner hekim, veteriner teknikeri, hayvan koruma gönüllüsü ya da hayvanların bakımı veya korunmasıyla görevli kişi olması hâlinde ceza yarı oranında artırılır. 2021 değişikliği ayrıca düşük dereceli ihlallerde idari para cezalarını yükseltmiş, mikroçip zorunluluğunu getirmiş ve pet shop, üretim çiftliği ile hayvan satışına ilişkin kuralları sıkılaştırmıştır.

Hayvana eziyet veya öldürme artık gerçek bir hapis riski taşıdığından, bu suçlardan biriyle suçlanan kişinin erken hukuki destek alması önemlidir. Soruşturma ve kovuşturma sürecine ilişkin çalışmalarımızı ceza hukuku ve savunma sayfamızda inceleyebilirsiniz.

Hayvana eziyet veya öldürmede şikâyet ve dava süreci nasıl işler?

Ek 28/A kapsamındaki fiiller takibi şikâyete bağlı olmayan, resen takip edilen suçlardır; yani savcılık öğrendiği anda soruşturma başlatabilir. Yine de pratikte süreç çoğunlukla bir ihbar veya şikâyetle başlar.

• İhbar/şikâyet: Olay polise, jandarmaya veya Cumhuriyet Başsavcılığı'na bildirilir. Belediye ve İl/İlçe Hayvanları Koruma Kurulu da idari yönden devreye girebilir.
• Delil toplama: Veteriner raporu, otopsi/nekropsi, kamera görüntüleri, fotoğraf, tanık beyanı ve sosyal medya kayıtları önemli delillerdir. Delilin kaybolmaması için olay yerini ve hayvanı erkenden belgelemek kritik önemdedir.
• Soruşturma: Savcılık delilleri değerlendirir; yeterli şüphe varsa iddianame düzenleyerek kamu davası açar.
• Kovuşturma: Dava kural olarak Asliye Ceza Mahkemesi'nde görülür (ceza üst sınırı nedeniyle ağır cezalık olmayan suçlar). Hüküm verilir; mağdur/şikâyetçi ve katılan sıfatıyla sürece dâhil olunabilir.

Hayvan sahibi iseniz, hayvanınıza verilen zarardan dolayı hem cezai süreç hem de ayrıca maddi tazminat talebiniz olabilir. Tazminat boyutuna ilişkin destek için tazminat davaları sayfamıza bakabilirsiniz.

2024 sokak köpeği düzenlemesi (7527) ve 2025 Anayasa Mahkemesi kararı

Çok daha tartışmalı bir değişiklik, 2 Ağustos 2024 tarihinde yürürlüğe giren 7527 sayılı Kanun ile geldi. Bu düzenleme, başta sokak köpekleri olmak üzere sahipsiz hayvanların yönetimini yeniden kurguladı.

Yeni çerçevede belediyeler, sokak köpeklerini toplayıp barınaklara yerleştirmek, rehabilite etmek ve sahiplendirilene kadar barınakta tutmakla yükümlüdür; toplanan köpeklerin sokağa geri bırakılması sınırlandırılmıştır. Toplanan bir köpeği barınak dışında bırakan belediyeye idari para cezası uygulanır. Kanun, veteriner hizmetleri kurallarına uygun biçimde belirli hâllerde itlafa (ötanazi) izin verir; bu, esas olarak hayvanın iyileşmesi mümkün olmayan bir hastalığa yakalanması, tedavi edilemez bulaşıcı bir hastalık taşıması veya kontrol edilemez derecede tehlikeli olarak değerlendirilmesi hâllerini kapsar. Sahipsiz hayvanları kısırlaştırma, aşılama ve rehabilite etme yükümlülüğü, yeni toplama-barındırma rejimiyle birlikte varlığını sürdürür.

Düzenleme; hayvan hakları kuruluşlarınca toplu itlaf ve düşük refah standardı kaygısıyla sert biçimde eleştirildi, savunanlar ise bunu bir kamu güvenliği tedbiri olarak gördü. Uyuşmazlık Anayasa Mahkemesi'ne taşındı.

7 Mayıs 2025 tarihinde Anayasa Mahkemesi, E.2024/151, K.2025/107 sayılı kararıyla iptal istemini reddetti ve itlaf hükmü dâhil olmak üzere 7527 sayılı Kanun'u Anayasa'ya uygun buldu. Mahkeme, Devletin kişilerin yaşamını ve maddi bütünlüğünü koruma yükümlülüğünün, istisnai hâllerde tehlikeli sahipsiz hayvanların insancıl yöntemlerle uzaklaştırılmasını veya itlafını haklı kılabileceği gerekçesine dayandı. Karar, 1 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır; böylece 2024 rejimi anayasaya uygun kabul edilerek 2026 yılında da yürürlükte kalmıştır.

Hayvan sahibinin yükümlülükleri nelerdir?

Eziyet boyutunun dışında, gündelik hayatta iki soru öne çıkar: bir hayvan sahibi olarak yükümlülüklerim nelerdir ve hayvanım birine zarar verirse ne olur? İlk soruya bu bölüm, ikincisine sonraki bölüm yanıt verir.

5199 sayılı Kanun kapsamında hayvan sahibinin yükümlülükleri başlıca şunlardır:

• Kedi ve köpekleri mikroçiple kimliklendirmek ve kayıt altına aldırmak;
• Aşılarını düzenli olarak yaptırmak;
• Hayvana uygun bakım, beslenme ve barınak sağlamak;
• Hayvanı terk etmemek ve sahipsiz bırakmamak;
• Sahipliği devretmek istediğinde kanuna uygun biçimde devretmek.

Bu yükümlülüklerin ihlali kural olarak idari para cezası ile sonuçlanan bir kabahattir; ancak tekrarlanan veya ağır ihmal, yukarıda anlatılan cezai alana taşabilir. Örneğin, bir hayvanı bilerek aç-susuz ve bakımsız bırakarak ölümüne yol açmak, somut olayın özelliklerine göre eziyet veya öldürme suçunu oluşturabilir.

Hayvanın verdiği zarardan kim sorumlu? (TBK 67 hayvan bulunduran sorumluluğu)

Bir hayvanın üçüncü kişiye veya başkasının malına verdiği zarardan doğan sorumluluk, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK)'nda düzenlenmiştir. TBK 67. madde uyarınca, bir hayvanı bulunduran kişi, hayvanın verdiği zararı gidermekle yükümlüdür; ancak durum ve koşullara göre gerekli tüm dikkat ve özeni gösterdiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

Bu, kusura dayanmayan bir özen sorumluluğudur: kural olarak hayvanı bulunduranın kusuru aranmaz; ona düşen, gereken özeni gösterdiğini ispat etmektir. Köpeğinizin bir ziyaretçiyi ısırması, hayvanınızın komşunun eşyasına ya da bahçesine zarar vermesi gibi durumlarda en çok uygulanan hüküm budur. TBK 68. madde ayrıca, zarar gören kişinin bir hayvanı kendi veya başkasının zararını gidermek için belirli koşullarda alıkoyabilmesine ilişkin bir düzenleme içerir.

Tazminatın kapsamı, somut olaya göre tedavi giderlerini, maddi zararları ve koşulları varsa manevi tazminatı içerebilir. Hayvan ısırması gibi bedensel zarar doğuran olaylarda süreç, bedensel zarar ve tazminat hesabı bakımından tazminat hukuku alanına girer.

Apartman ve komşuluk uyuşmazlıkları: hayvan beslemek yasaklanabilir mi?

Hayvan sahipliği çoğu zaman kat mülkiyeti ve komşuluk hukukuyla kesişir. Pratikte en sık karşılaşılan sorulardan biri, apartman yönetiminin bağımsız bölümde hayvan beslemeyi yasaklayıp yasaklayamayacağıdır.

Kural olarak, 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu kapsamında kat malikleri, kendi bağımsız bölümlerinde kanunlara ve yönetim planına aykırı olmamak şartıyla diledikleri gibi tasarrufta bulunabilir. Yönetim planında açık bir yasak yoksa, hayvan beslemek tek başına başkalarını rahatsız etme yasağına aykırılık oluşturmaz. Buna karşılık, hayvanın sürekli ve aşırı gürültü, koku veya hijyen sorunu yaratması, somut olarak diğer kat maliklerini rahatsız etme niteliği taşıyabilir ve önlem alınmasını gerektirebilir.

Komşuluk ilişkilerinde ise 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK)'nun taşınmaz malikinin komşularına karşı yükümlülüklerini düzenleyen hükümleri (özellikle taşkınlık yasağı) devreye girer. Olayın niteliğine göre uyuşmazlık idari, hukuki veya cezai boyut kazanabilir.

Hangi makama başvurulur? Belediye, kolluk ve savcılık

Hayvanlarla ilgili bir sorunda doğru başvuru yolu, sorunun niteliğine göre değişir:

• Sahipsiz hayvan, barınak ve toplama sorunları: Bu yükümlülükler belediyelere aittir; ilk muhatap ilgili belediyedir. İdarenin işlem veya eylemine karşı ayrıca idari yargı yolu açık olabilir.
• Eziyet, işkence veya öldürme (suç): Cezai süreç Cumhuriyet savcısı eliyle yürür; polis veya jandarmaya ihbar/şikâyet ile başlatılabilir.
• İdari denetim ve kurul kararları: İl/İlçe Hayvanları Koruma Kurulu ve il tarım/orman müdürlükleri idari yönden devreye girebilir.
• Hayvanın verdiği zarardan tazminat: Bu bir özel hukuk uyuşmazlığıdır; asliye hukuk mahkemesinde tazminat davası açılır.

Bu alan idari düzenleme, ceza hukuku ve yerel belediye uygulamasını bir arada içerdiğinden, sonuçlar ilden ile değişebilir. Somut durumunuza göre değerlendirme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Pet shop, üretim çiftliği ve hayvan işletmeleri için neler değişti?

2021 değişikliği yalnızca cezaları artırmadı; pet shop, hayvan üretim ve barınma çiftlikleri ile hayvan satışına ilişkin kuralları da sıkılaştırdı. Bu işletmeler bakımından öne çıkan noktalar:

• Satış kısıtları: Kedi ve köpek gibi belirli hayvanların pet shop vitrinlerinde canlı olarak satışına yönelik sınırlamalar getirildi; satış daha çok kayıtlı üretim ve sahiplendirme zincirine bağlandı.
• İşletme izinleri: Hayvanla ilgili işletmeler için ruhsat, kayıt ve denetim yükümlülükleri ağırlaştı; uygunsuzluk idari para cezası ve işletmenin kapatılmasına kadar gidebilir.
• İzlenebilirlik: Mikroçip ve kayıt zorunluluğu, hayvanın kökeninin ve sahibinin izlenebilmesini amaçlar.

Hayvanla ilgili bir işletme kuruyor veya yönetiyorsanız, mevzuata uyum (ruhsat, kayıt, sözleşmeler) ile cezai ve idari riskleri en baştan birlikte planlamak önemlidir. İlgili sözleşme ve ticari süreçler için ticaret hukuku ve sözleşme hukuku alanlarında destek alabilirsiniz.

Bunun birey ve işletmeler için pratik anlamı nedir?

Çerçeve, on yıl öncesine göre çok daha kapsamlı ve yükümlülük getirici hâle gelmiştir. Öne çıkan pratik sonuçlar:

• Hayvan sahipleri ve sahiplenenler için: Kanundan doğan bakım ve kayıt yükümlülükleriniz vardır; ağır kötü muamele idari değil cezai sonuç doğurabilir.
• Mağdurlar ve şikâyetçiler için: Bir eziyet/öldürme olayında hem cezai süreci başlatabilir hem de koşulları varsa tazminat talep edebilirsiniz; delillerin erken toplanması belirleyicidir.
• Hayvanın zarar verdiği kişiler için: TBK 67 kapsamında hayvanı bulunduranın özen sorumluluğuna dayanarak tazminat isteyebilirsiniz.
• Pet shop, üretici ve hayvan işletmeleri için: Ruhsat ve işletme kuralları sıkılaştı; uygunsuzluk para cezası veya kapatma riski taşır.

Bu alan idari, hukuki ve cezai usulü bir arada içerdiğinden ve uygulama ilden ile değişebildiğinden, ceza miktarlarına bakarak genel sonuç çıkarmak yanıltıcı olabilir. Somut olayınıza özgü değerlendirme için avukatlarımızla görüşebilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular