Uzayın Silahlanması ve Uzay Hukuku: Boşluklar Türk Şirketlerini Nasıl İlgilendiriyor?

1967 tarihli Uzay Antlaşması yalnızca nükleer silahları ve diğer kitle imha silahlarını yörüngeye yerleştirmeyi yasaklar; konvansiyonel silahları, uydu-savar (ASAT) denemelerini ve uzayın askeri kullanımının büyük kısmını yasaklamaz. Asıl boşluk budur. Bu rehber, uzayın askeri kullanımını sınırlayan uluslararası hukuk çerçevesini, 2022 sonrası tartışmayı değiştiren gelişmeleri ve bu belirsizliklerin Türkiye'de uydu işleten, uzay donanımı üreten ya da bu alana yatırım yapan şirketler için ne anlama geldiğini anlatır.

Uzayın silahlanması neden hukuki bir sorun?

Uzay, 1960'ların ilk keşif uydularından bu yana askeri amaçla kullanılıyor. Değişen şey bu kullanımın ölçeği ve saldırganlığı. Bugün uydular; navigasyon, füze erken uyarısı, güvenli haberleşme, istihbarat ve hassas hedeflemenin temelini oluşturuyor. Bu varlıkları kontrol eden taraf belirleyici bir askeri üstünlük elde ediyor; bu da yörüngeyi devletlerin uğruna rekabet ettiği, hatta çatışmaya gireceği bir alana dönüştürdü.

Asıl hukuki zorluk şu: temel antlaşmalar 1960'larda ve 1970'lerde, yani uydu-savar füzeleri, yörüngede bakım-onarım faaliyetleri, on binlerce uydudan oluşan takımyıldızlar ve çift kullanımlı ticari uzay araçları daha ortada yokken kaleme alındı. Hukuk tek bir kâbusu, yani yörüngeye nükleer silah yerleştirilmesini önlemek için kuruldu; teknolojinin bugün mümkün kıldığı çatışma biçimlerini karşılayacak şekilde hiçbir zaman güncellenmedi.

Askerileştirme mi, silahlandırma mı? Hangi antlaşma neyi yasaklıyor?

Uzay hukuku hakkında anlaşılması gereken en kritik şey, yasakların tam olarak nerede bittiğidir. Aşağıdaki tablo, başlıca belgeleri gerçekte neyi sınırladıkları ve neyi açık bıraktıkları üzerinden eşleştirir.

Birlikte okunduğunda çerçeve, ilkeler bakımından güçlü, ancak uygulanabilir ve güncel yasaklar bakımından zayıftır. Kitle imha silahları ve Ay yüzeyi etrafına net bir çizgi çizer; sonra neredeyse tüm gerçek askeri faaliyetin yaşandığı Dünya yörüngesi konusunda susar.

Uzay Antlaşması: Köşe taşı ve sınırları

1967 tarihli Devletlerin Ay ve Diğer Gök Cisimleri Dahil Uzayın Keşfi ve Kullanımındaki Faaliyetlerini Yöneten İlkeler Hakkında Antlaşma (kısaca Uzay Antlaşması), 115'ten fazla taraf devletiyle uzay hukukunun adeta anayasasıdır. Askeri açıdan kilit hükümleri şunlardır:

• Madde IV (birinci fıkra): Devletler yörüngeye, gök cisimlerine veya uzaya başka bir biçimde nükleer silah ya da diğer kitle imha silahlarını yerleştiremez.
• Madde IV (ikinci fıkra): Ay ve diğer gök cisimleri yalnızca barışçıl amaçlarla kullanılır; bunlar üzerinde askeri üs, silah denemesi ve askeri manevra yasaktır.
• Madde I: Uzayın keşfi ve kullanımı "tüm insanlığın ortak alanıdır", tüm devletlere açıktır.
• Madde II: Uzay, egemenlik iddiasıyla ulusal mülk edinmeye konu olamaz.
• Madde VI: Devletler, özel şirketlerin faaliyetleri dahil ulusal uzay faaliyetlerinden uluslararası alanda sorumludur ve "izin ve sürekli denetim" sağlamak zorundadır.

Sınırlar, kurallar kadar önemlidir. Madde IV yörüngede yalnızca kitle imha silahlarını yasaklar; Dünya yörüngesindeki konvansiyonel silahları yasaklamaz. "Barışçıl amaç" yükümlülüğü açıkça Ay ve diğer gök cisimlerine bağlanmıştır, çoğu askeri faaliyetin gerçekleştiği yer olan Dünya çevresindeki yörüngeye değil. "Barışçıl" kelimesinin kendisi de tanımsızdır; çoğu uzay gücü bunu "askeri olmayan" değil, "saldırgan olmayan" şeklinde yorumlar.

Uydu-savar (ASAT) silahları, uzay enkazı ve 2022 moratoryumu

En görünür tehdit uydu-savar silahıdır (ASAT). Dört devlet, kendi uydularından birini bir füzeyle imha ederek kinetik, yerden fırlatmalı ASAT yeteneğini kamuoyu önünde gösterdi: ABD, eski Sovyetler Birliği ve sonradan Rusya, Çin ve Hindistan. Her deneme teknik olarak başka bir devlete karşı kuvvet kullanımı değildir, ama ciddi bir hukuki ve pratik sorun yaratır.

ASAT denemeleri neden hukuken sıkıntılı?

• Uzay Antlaşması'nca açıkça yasaklanmazlar; çünkü imha edilen nesne deneme yapan devletin kendi uydusudur ve işin içinde bir kitle imha silahı yoktur.
• Tüm devletlerin uydularını tehdit eden, uzun ömürlü binlerce parça uzay enkazı üretirler; bu da Antlaşma'nın faaliyetleri başkalarının çıkarlarına "gereken özeni" göstererek yürütme yükümlülüğüyle (Madde IX) ve zararlı kirlilikten kaçınma ödeviyle çelişir.
• Bir devletin uydusuna füze, lazer, sinyal karıştırma (jamming) veya siber yolla müdahalenin BM Şartı kapsamında yasak bir "kuvvet kullanımı" eşiğini ne zaman aştığını tanımlayan bağlayıcı bir antlaşma yoktur.

Yörüngede kitle imha silahı: 2024 Güvenlik Konseyi vetosu

Son dönemin en önemli uzay güvenliği olayı bir deneme değil, diplomatik bir başarısızlıktı. 2024'ün başında, bir devletin nükleer bir uydu-savar yeteneği geliştirdiğine; yörüngede patlatılırsa geniş bir bölgedeki uyduları ayrım gözetmeksizin tahrip edecek bir silah olduğuna dair kamuoyuna iddialar yansıdı.

Buna karşılık, ABD ve Japonya'nın sunduğu bir BM Güvenlik Konseyi karar taslağı, nükleer silahları ve diğer kitle imha silahlarını yörüngeye yerleştirmeme yükümlülüğünü (Madde IV) yeniden teyit edecek ve devletleri doğrulama (verification) konusunda anlaşmaya çağıracaktı. 24 Nisan 2024'te karar Rusya tarafından veto edildi; 13 üye lehte oy kullandı, Çin çekimser kaldı.

Çift kullanımlı teknoloji ve ticari aktörler

İkinci büyük boşluk, modern uzay teknolojisinin çift kullanımlı (dual-use) niteliğidir. Başka bir uyduyu yakıt ikmali veya onarım için tasarlanmış bir uzay aracı, o uyduyu devre dışı bırakmak için gereken aynı yanaşma ve yakın manevra yeteneklerini kullanır. Genişbant için kurulmuş bir takımyıldız, savaş alanı haberleşmesi de sağlayabilir. Hukuk sistemi, zararsız bir yörünge hizmetini düşmanca bir eylemden yalnızca donanıma bakarak ayırt edemez; çünkü fark yetenekte değil, niyettedir.

Uzay Antlaşması'nın VI. maddesi, devletleri özel şirketlerinin faaliyetlerinden uluslararası alanda sorumlu tutar ve "izin ile sürekli denetim" ister. Ancak silaha dönüştürülebilir ticari sistemlerin nasıl lisanslanacağını veya silahlı bir çatışma sırasında özel bir takımyıldızın davranışının nasıl değerlendirileceğini düzenlemez. Ticari aktörler eskiden orduların tekelinde olan rolleri üstlendikçe, bu sorumluluk hükmü giderek zorlanıyor.

Bir işletme için pratik baskı noktaları sadece antlaşmalardan değil, ulusal mevzuattan gelir: fırlatma ve uydu lisansı, bir gözlem veya haberleşme uydusunun ne topladığını düzenleyen veri koruma rejimi ve kritik altyapıya uygulanan siber güvenlik kuralları. Türkiye'de örneğin kişisel veri işleyen uydu operatörleri 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) kapsamındadır; verilerin korunması konusunda KVKK ve bilişim hukuku desteği almak baştan planlamayı kolaylaştırır.

Tıkanan PPWT ve yeni diplomatik hat

Uzaya silah yerleştirilmesine özel bir yasak ekleme çabaları defalarca karaya oturdu. En bilineni, Rusya ve Çin'in 2008'de Silahsızlanma Konferansı'nda önerdiği ve 2014'te revize ettiği Uzaya Silah Yerleştirilmesinin Önlenmesine İlişkin Antlaşma (PPWT) taslağıdır. Tıkandı. Eleştirenler, "uzay silahı"nın üzerinde uzlaşılmış bir tanımı, bir doğrulama mekanizması ve çift kullanım sorununa bir yanıtı olmadığını söylüyor; bir uyduyu imha edebilen yer konuşlu bir füze uzaya hiç "yerleştirilmediği" için antlaşma onu kapsamayacaktır.

Bağlayıcı antlaşma yolu tıkanınca diplomasi, sorumlu davranışa ilişkin bağlayıcı olmayan normlara kaydı. Bir BM Hükümet Uzmanları Grubu, gelecekteki tedbirlere temel oluşturabilecek unsurları ortaya koyan bir uzlaşı raporuna ulaştı; BM Genel Kurulu da paralel çalışma gruplarını uzayda silahlanma yarışının önlenmesine ilişkin tek bir Açık Uçlu Çalışma Grubu altında birleştirdi. Ayrıca ABD öncülüğündeki Artemis Anlaşmaları, ay ve kaynak faaliyetleri için barışçıl kullanım ile Madde II (mülk edinememe) ilkelerini yineler; ancak bunlar bir antlaşma değil, siyasi taahhütlerdir.

Silahlı çatışma hukuku yörüngede nasıl uygulanır?

Özel bir uzay-silahları antlaşması olmasa da uzay, çatışma sırasında hukuki bir boşluk değildir. BM Şartı'nın kuvvet kullanma veya tehdidi yasağı ve meşru müdafaa hakkı, Dünya'da olduğu gibi uzayda da geçerlidir; çıkan herhangi bir çatışmayı silahlı çatışma hukuku (uluslararası insancıl hukuk) yönetir.

Bu, uzay nesnelerine yönelik saldırılarda ayrım gözetme, orantılılık ve tedbir alma ilkelerinin uygulanması demektir. Asıl zor sorular pratiktir: hem sivil genişbant hem askeri haberleşme sağlayan çift kullanımlı bir uydu meşru bir hedef midir? Tek bir uyduyu imha etmek on yıllarca tarafsız devletlere zarar verecek bir enkaz alanı yaratıyorsa orantılılık nasıl ölçülür? Woomera ve MILAMOS gibi akademik el kitapları mevcut hukukun nasıl uygulandığını yeniden ifade etmeye çalışsa da bunlar bilimsel çalışmalardır, bağlayıcı hukuk değil; devletler birleşik bir tutum benimsemiş değildir.

Türkiye'nin uzay hukuku çerçevesi: TUA ve dağınık mevzuat

Türkiye, Uzay Antlaşması'na ve daha geniş BM uzay antlaşmaları çerçevesine taraftır; dolayısıyla yukarıda anlatılan kurallar Türkiye'yi ve onun yetki alanında yürütülen her uzay faaliyetini bağlar. Yurt içinde merkezi kurum, Aralık 2018'de 23 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kurulan ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na bağlı çalışan Türkiye Uzay Ajansı'dır (TUA).

İşletmeler için iki nokta öne çıkar. Birincisi, Türkiye'nin henüz tek ve kapsamlı, müstakil bir uzay faaliyetleri kanunu yoktur; fırlatma ve uydu operasyonlarının izin ve denetimi, telekomünikasyon, veri koruma ve ihracat kontrolüne ilişkin genel düzenlemelerin yanı sıra Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi çerçevesi ve TUA üzerinden yürür. İkincisi, uzay ve uydu donanımı çoğu zaman çift kullanımlı teknoloji sayılır; bu nedenle Türkiye merkezli bir operatör veya üreticinin, uzay lisanslamasının yanı sıra çift kullanımlı teknolojide ihracat kontrolü ve dış ticaret konularını da düşünmesi gerekir.

Uydu işleten şirketler için hangi sözleşmeler kritik?

Uydu işleten, uzay donanımı üreten veya uzay girişimlerine yatırım yapan şirketler için hukuki boşluklar somut risk doğurur. Antlaşma çerçevesi asıl yükü ulusal hukuka bıraktığından, riskinizi gerçekte belirleyen sorular nettir:

• Lisanslar: fırlatma, uydu ve frekans izinlerini almak ve korumak; izin veren devletin beklediği "sürekli denetim" yükümlülüğünü karşılamak.
• İhracat kontrolü: çift kullanımlı bileşenleri doğru sınıflandırmak ve teknolojinin sınır ötesi her transferinden önce gerekli izinleri almak.
• Veri ve siber güvenlik: uydunun topladığı ve ilettiği verileri düzenleyen rejim (KVKK) ile kritik dijital hizmetlere bağlı güvenlik yükümlülükleri.
• Sorumluluğun paylaştırılması: bir enkaz olayının veya fırlatma başarısızlığının maliyetini kimin üstleneceği; bu, antlaşmayla değil fırlatma hizmeti, tedarik ve sigorta sözleşmeleriyle belirlenir. Bu noktada sözleşmelerin titizlikle kaleme alınması doğrudan risk yönetimidir.
• Hedef olma riski: bir çatışmada ticari bir varlığın askeri hedef sayılması ihtimali ve bunun mücbir sebep ile sigorta hükümlerine yansıması.

Bu sözleşmesel ve sorumluluk soruları, Türk hukukunda TBK (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu) ve TTK (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu) zemininde çözülür; uyuşmazlık çıkarsa ticari uyuşmazlık ve şirketler hukuku alanına girer. Sınır ötesi unsur taşıyan sözleşmelerde uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme, MÖHUK (5718 sayılı Kanun) kapsamında değerlendirilir. İşiniz uzay teknolojisine, uydu hizmetlerine, savunmaya yakın donanıma veya sınır ötesi teknoloji transferine dokunuyorsa, durumunuzu görüşmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Bu alan antlaşma hukuku, ulusal düzenleme ve hızlı teknolojik değişimi birleştirdiğinden, somut her dosyanın nitelikli bir avukat tarafından gözden geçirilmesinde yarar vardır.

Sıkça sorulan sorular